Citaatrecht – hoe werkt het met citeren?

Citeren - BoekscoutblogSoms kun je een gedicht van iemand zo mooi vinden dat je het wilt opnemen in je boek. Of die rake uitspraak van die ene politicus die je las in zijn memoires, die net wat meer inhoud geeft aan je laatste alinea. Maar dat het jouw geschreven werk misschien mooier maakt, wil niet zeggen dat je het werk van een ander zomaar mag gebruiken. Als je dit wel doet, loop je de kans om inbreuk te maken op iemands auteursrechten of om plagiaat te plegen.

Er is echter wel een uitzondering op het auteursrecht en dat noemen we het citaatrecht.

Auteursrecht & plagiaat

Het auteursrecht beschermt degene die een creatief werk heeft gemaakt. Dit betekent dat de maker van een werk mag bepalen wat ermee gebeurt en of het überhaupt door een ander gebruikt mag worden. Dit geldt voor jouw werk als auteur, maar natuurlijk ook voor andermans werk. Dat je het op het internet hebt gevonden, wil zeker niet zeggen dat het rechtenvrij is.

Als een auteur meer dan 70 jaar geleden is overleden, vervalt het auteursrecht. Dat betekent dat het werk van die auteur rechtenvrij is geworden. Mag je dit dan zomaar gebruiken zonder verder naar de maker te verwijzen? Nee, want hoewel je dan geen inbreuk pleegt op iemands auteursrechten, kun je nog wel plagiaat plegen. Plagiaat pleeg je wanneer (een deel van) een werk zonder naamsvermelding van de oorspronkelijke auteur wordt gepubliceerd. Verwijs dus altijd netjes naar de maker van het werk en de bron waar je het vandaan hebt om het plegen van plagiaat te voorkomen.

Citeren & parafraseren

Als je een tekst citeert, dan neem je dit deel letterlijk over. Wanneer je een tekstdeel parafraseert, dan vertel je in je eigen woorden wat er in een bepaald deel van een tekst staat. Het is bij parafraseren heel erg belangrijk dat de oorspronkelijke tekst, overeenkomt met wat jij in je eigen woorden hebt opgeschreven. Omdat je de tekst niet letterlijk overneemt, is het extra belangrijk om hier goed op te letten.

Wanneer mag je citeren?

Als je een citaat wilt opnemen in je boek, dan moet je met een paar zaken rekening houden. Je mag namelijk niet zomaar van alles citeren omdat je het een mooie aanvulling vindt op je eigen werk. Je mag alleen citeren of parafraseren als:

  • er een duidelijk aanwijsbaar doel is voor het overnemen van de tekst;
  • je gebruikmaakt van een duidelijke bronvermelding;
  • je niet meer overneemt dan noodzakelijk is.

Misschien is het niet meteen duidelijk wat er bedoeld wordt met ‘een duidelijk aanwijsbaar doel hebben’ als je van een citaat gebruik wil maken. Volgens het citaatrecht mag je alleen citeren in:

  •  een aankondiging. Denk bijvoorbeeld aan de verschijning van een nieuwe roman. Om deze gebeurtenis aan te kondigen, kan een stukje uit de roman een nuttige bijdrage leveren.
  • een polemiek. Dit is een pennenstrijd. Een voorbeeld: enkele jaren geleden was er een polemiek tussen de auteurs Arnon Grunberg en A.F.T.H. van der Heijden. Omdat de een reageerde op wat de ander had geschreven, citeerden ze stukjes uit elkaars werk.
  • een beoordeling. Als je een boek van iemand anders beoordeelt, moet je je beweringen over dat boek kunnen ondersteunen met fragmenten en voorbeelden.
  • een wetenschappelijke verhandeling. Je kunt een citaat bijvoorbeeld nodig hebben om je eigen onderzoek te ondersteunen, een stelling aan te halen of om een eerder onderzoek te bespreken.
  • een andere uiting met een vergelijkbaar doel.

Daarnaast moet het voor het doel strikt noodzakelijk zijn dat je het citaat gebruikt en de context waarin je het plaatst moet een serieus karakter hebben.

Fictie

Als je een citaat uit een roman wil gebruiken, gelden dezelfde regels, ook al wordt het dan wat moeilijker om aan de regel van het (serieuze) doel te voldoen.

Een voorbeeld: De hoofdpersoon in je boek is een bekend recensent en in je verhaallijn schrijft hij een beoordeling over Turks Fruit van Jan Wolkers. Om zijn beweringen kracht bij te zetten, is een citaat uit Turks Fruit noodzakelijk. In dit geval gaat het dus om een fictioneel werk, maar voldoet het gebruiken van het citaat wel aan een van de doelen van het citaatrecht.

Maar wat als je in je roman een mooie zin van een ander wil opnemen, maar je geen doel hebt dat aansluit op het citaatrecht? Dan zal je toestemming aan de auteur moeten vragen om het auteursrecht niet te schenden. Dit kan misschien even een lastig karweitje zijn, maar uiteindelijk is dat het zeker waard. Niemand wil immers een rekening op zijn deurmat vinden voor het schenden van iemands auteursrechten. Of nog erger: om deze reden voor de rechter worden gesleept.

Hoeveel mag je citeren?

Hoeveel je precies mag citeren, is niet in de wet vastgelegd. Dat hangt af van de vraag: ‘Wat heb ik écht nodig van het citaat dat ik wil gebruiken?’.

Voorbeeld: Je schrijft een recensie over een roman en je vindt dat de taal die gebruikt wordt als poëzie klinkt. In dit geval heb je dus enkele zinnen uit het boek nodig die jouw bewering over het taalgebruik ondersteunen. Een half hoofdstuk overnemen is niet nodig. Maar als je een wetenschappelijk stuk schrijft en je verwijst naar de conclusies uit een eerder onderzoek, kan het wél nodig zijn om een hele alinea op te nemen.

De hoeveelheid tekst die je voor een citaat nodig hebt, verschilt dus per citaat en moet je elke keer weer opnieuw bepalen.

Bronvermelding

Als je iets parafraseert of citeert, moet je altijd de bron vermelden om te voorkomen dat je plagiaat pleegt. Maar hoe doe je dat precies? Bij Boekscout hanteren wij bij bronvermeldingen het APA-systeem. Bekijk deze manier van bronnen vermelden dus goed voordat je een verwijzing in je boek opneemt.

Songteksten

Wil je een songtekst gebruiken van een nog levende muzikant? Dan moet je naast het noemen van de titel van het nummer en de naam van de artiest ook toestemming hebben voor het gebruiken van de tekst. Deze toestemming regel je bij de rechthebbende: de platenmaatschappij waarbij de artiest het nummer heeft uitgebracht of de artiest zelf. Het kan zijn dat je alleen toestemming krijgt, als je hiervoor betaalt.

Vertalingen

Wanneer je een stuk tekst vertaalt, is dit een nieuwe creatie en is de vertaler de houder van het auteursrecht. Maar let op! Als je een tekst vertaalt, doe je dit van een origineel werk en verveelvoudig je het werk. Om een vertaling te mogen verspreiden, heb je dus ook toestemming nodig. Meestal bezit de uitgever het exploitatierecht en moet je daar dus om toestemming vragen.

Meer informatie

Als je wilt weten hoe het precies zit met het auteursrecht, het recht op beeld (oftewel beeld- of portretrecht), raden we je aan ons blog te lezen dat hierover gaat.

Naomi

Bronvermelding:

Arnoud Engelfriet, Citaat en citaatrecht, Iusmentis:
http://www.iusmentis.com/auteursrecht/citeren/, 7 januari 2014 (laatst bezocht 31 augustus 2015)
Bas Swaen, Verwijzingen in de tekst volgens APA-regels, Scribbr: https://www.scribbr.nl/apa-stijl/verwijzingen-de-tekst-volgens-de-apa-regels/, 23 december 2014 (laatst bezocht 31 augustus 2015)
Citaatrecht, Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Citaatrecht, 23 maart 2014 (laatste bezocht 31 augustus 2015)
Auteursrecht, Charlotte’s Law: https://www.charlotteslaw.nl/auteursrecht-copyright/ (laatst bezocht 28 september 2015)
Auteursrecht en het publiek domein, Charlotte’s Law:
https://www.charlotteslaw.nl/2014/06/auteursrecht-en-het-publiek-domein/ (laatst bezocht 28 september 2015
Auteursrecht: werk, Charlotte’s Law:
https://www.charlotteslaw.nl/2014/02/auteursrecht-werk/
Auteursrecht: bloggen en het citaatrecht, Charlotte’s Law:
https://www.charlotteslaw.nl/2014/10/auteursrecht-bloggen-en-het-citaatrecht/ (laatst bezocht 28 september 2015)
Auteursrecht: citaat, Charlotte’s Law:
https://www.charlotteslaw.nl/2013/06/auteursrecht-citaat/

Over Boekscout

Boekscout is in de eerste plaats een uitgeverij. We zijn gek op boeken en we ruimen ook graag een plaatsje in voor dat van jou. Stuur ons je manuscript gerust toe via www.boekscout.nl
Dit bericht is geplaatst in Regelgeving met de tags , , , , , , , , , , , . Bookmark de permalink.